Babamın Hikayeleri » çarşı

Çocuklar

admin — Thu, 06 Jan 2011 20:21:01 +0000

1950 li yıllar, köklü bir aile, üç kalabalık ev, birkaç dükkân, çucuğun dedesi ailenin büyüğü, babası dedesinin tek oğlu, halası çok hepsi çocuk çoluk sahibi. Babasının ikinci çocuğu bir de ablası var, doğumu ile ”Oğlumuz oldu.” diye bayram edilmiş, Anası tarafından da ilk erkek torun, ilgi alaka yoğun, seviliyor. Henüz üç yaşında kelime hazinesini zenginleştirmeye çalışıyor. “Mantı” ya mannı diyor, çocuk mannı dedi diye ailede mantının adı mannı oluyor. Çocuk ”Fıstık” a fıssak dedi diye yine ailede fıstığın adı fıssak oluyor.

Hâl bu minval üzere sürüp giderken çok geçmeden kardeşi dünyaya geliyor, bir erkek kardeşi oluyor. Evde bir ferahlama canlılık , gelenler kalanlar hediyeler takılar, onun hatırını soran oluyor da alaka kendisine değil bebeğe, bebekte hiç istemediği şey… Hemen gitse kendine gelecek, inşallah gider, şimdi gider, birazdan gider; fakat gideceği yok. Bakıyor el üstünde tutuluyor, baş köşede yer verilmiş, gözleniyor. Kendi işte burada aralarında olduğu halde tuhaf bir şey herkes bebekle ilgileniyor. Böyle şey olmazdı şaşırıyor bir şey anlayamıyor.

Birkaç gün sineye çekiyor, değişme yok. Artık dayanamıyor anasına bebeği gösterip: “Bu ne.”diye soruyor. Anası ne desin : ”Bu bebek, Ebe Hanım getirdi.”diyebiliyor. Çocuk cevaba bir anlam veremiyor, fakat belliyor. Kendisine kardeşini soranlara da ”Akanım getirdi.”diyor, bakıyor ki iş başka, Akanım getirdi götürmedi burada kaldı, bebekten vazgeçen de yok, ne yapsın yavru kabülleniyor.

…

1950 li yıllar ilçe merkezi kalabalık, şehrin sebzesi meyvesi Antalyadan Bursadan geliyor. Yine de yerli ürün , köylü ürünü, çevre ürünü prim yapar tercih edilir. Nüfusun çoğunluğu tarım hayvancılıkla meşgul, Sultandağının Emirdağının etekleri münbit; suyu da bol, çevreden köyden çarşı pazar için ürün yetiştirenler duruma göre her yıl martta nisanda olabildiği kadar erken yerini hazırlar dikim yaparlar, önce yeşilsoğan çıkar sonra arkası gelir. Köy ve uzak yerlerin mahsülü hafta pazarı perşembeyi bekler. Merkezde yetiştirenler ise bahçeden hergün satışa elverişli demetler yapar getirirler. Satış ikindi vakti Merkez Camii önünde başlar. Bu işin tiryakileri de vardır, onlar bekler önce alır evlerine gönderirler. Kalan olursa akşam evine dönenlere satılır.

Bir mayıs akşamı adam evine dönecek , bakar yeşil soğan satılıyor, turfanda taze de, demetler küçük, büyüğü de yok. Ne yapsın bir adet alır eve gelir. Zaten baba bekleniyor , hemen sofra kurulur, baba anne en küçüğü dört yaşında üç oğul otururlar. Ekmek ev ekmeği dilimlenir, çorba ortaya konulur, arkada bir yemek daha var, Allah ne verdi ise besmele ile yemeğe başlayacaklar; Soğanlarda gelir soyulmuş yıkanmış körpe, fakat dört adet herkese soğan verilse eksik var. Babası anası ağabeyleri küçüğün gözüne bakıyorlar, yemese de birer soğan isabet eder gibisinden; bir şey de diyen yok. Küçükleri bakışlardan endişelenmiş olacak ki konuşmak mecburiyetinde kalır:

- Baba soğanları bölüştür, herkes hissesini yesin.

Der, hakkını ister, yapacak bir şey de yok, çocuklara birer soğan verirler, yemeğe başlarlar, ana baba da kalanı beraber yerler.

…

1950 li yıllar, çocuk ağabeyleri ile sünnet olacak, sünnet cemiyeti düzenlenmiş, bir ev dolusu çağrılı, yemekler tam takım; çorbası eti dolması bamyası vs… Yemek yenilmiş, sünnetçi hazır. Büyüklerden işi bilen birisi sünnet olacaklara biraz dil döker; ”İşte siz Maşaallah kocaman oldunuz, bak minik kardeşiniz de sizinle sünnet olacak, bu sünnet tabii bir şey ağlanacak bir şeyi yok, ha evet aşağı mahallede bir çoçuk sünnet olurken ağlamış, fakat bakın sizin amcanızın oğlu sünnet oldu hiç ağlamadı, siz orada idiniz, komşunun oğluda ağlamadı gördünüz.” der, gönlünü ederler, sünnet başlar. sünnetçi pratik büyük dişini sıkınca ortancadan da ses çıkmaz anarşi yok; sünnetçi de memnun. büyüklerin işi bitti, bir nefes alırlar.

Sırada küçükleri var, nerede ortalarda yok, ararlar aşağı inmiş sokağa çıkmış oynuyor; çağırırlar hadi bakalım: ”işte yani şimdi ağabeyler yukarı da, herkes seni bekliyorlar, sünnet..” Falan derler; işin farkın da hemen itiraz eder; ”Ben daha dolma yemedim ki.” der , dolma istiyor ya memnun kalırlar , burası cemiyet yeri dolmadan kolay ne var, aşçıya şöyle bir tabak yiyeceği kadar yaprak sarması koydururlar, üzerine yoğurt ”Dolmayı getirdik.”Derler, sokaktan oyundan geldi, karnı aç, iştahla yer, beklerler sarmaları bitirdiğinde; ”Dolmayı yedin hadi bakalım.”derler,yukarı çıkarırlar. Bozulur da ; dediğini yaptılar artık ne desin, birşey diyemez .

Yukarıda sünnet var, ağabeyleri sünnet olmuş stresi atmış, çevresinde çağrılılar, herâlem memnun, sünnet takkelerinde paralar ile görünce , rahatlar gibi olur, ancak sıkıntılı… Çevresindekilerin birisi , sünnetçiye: ”Emmisi bir ölçü al yalnız , hiçbir şey etme .”Der , çocuğu tutar vaziyet eder. Bir diğeri:

- Tavana bak tavana bak; tavanda farenin ne işi var, sizin kediniz yok mu?

Diye yukarı baktırınca işi bitirirler. Başlar ağlamaya ; eh biraz ağlayabilir ağlasın, hemen ağabeylerinin yanına alınır, çağrılılar karşısında sıraya girerler, armağanlar geliyor, en önemlisi sünnet bitti, korkutuyorlardı, korkacak birşey de değilmiş… Niye ağladı ki , o kadar olacak, çocuk ferahlar…

…

1950 li yıllar, evleri çarşıda, çarşı sakin değil çarşıdan ana cadde geçiyor, eskiden öyle idi şehirlerde ana yollar çarşılardan geçerdi, çevre yolu yok, çocuklar bir yere çıkamıyor, canları dışarı çıkmak isterse işte pencere; aşağısını bir güzel seyredebilirler hepsi o kadar, dahası yok. Cadde işlek gelen giden arabalar , şehirlerarası otobüsler kamyonlar, Müsait değil…

Ana baba çocuklarına düşkün, özenle yetiştiriyorlar, mama bal süt meyve vitamin; ana becerikli işleri görüyor, çocuklarını besliyor büyütüyor, baba gece evde çocukları ile meşgul, abla üç yaş büyük, çocuk ondan çok şey öğreniyor, daha küçük canı da sıkılmıyor, evi fildişi saray edinmiş, kendisi için bir dünya kurmuş, evde sudaki balık kadar rahat.

Tâbii anasının onu sağa sola ziyarete götürdüğü oluyor veya anneannesine babaannesine bırakıyor da bir yere gitse evi arıyor, bahçe avlu sokak bulsa, arkadaş olsa oynasa evdeki tadı bulamıyor.Bir oraya bir buraya akrabalara gidiyorlar yine de kaynaşma imkânı olmuyor. Akraba evleri çoğunlukla mahalle de birbirine yakın, evler kalabalık, herkesin ne kadar torunu yeğeni kuzeni varsa sabah akşam evin birinde beraberler biraradalar. Bunlar ne zaman uğrasalar çocuklar oyunlarına çağırıyorlar, büyükler de ilgileniyorlar konuşuyorlar, hatırını soruyorlar… Çocuklarla oynuyor, büyüklere cevap veriyor da arkası gelmiyor, orada kalıyor alışmamış arkasını getiremiyor, rahat değil çekiniyor.

Yine bir gün bir vesile ile akrabalarına gidiyorlar, kalabalığa karışıyorlar; büyüklerden birisi ilgileniyor hep bir şey soruluyor ya; çocuğa soruyor:

-Büyük Dayını mı Ortanca Dayını mı Küçük Dayını mı seversin?

Diye Çocuk cevap veriyor:

- Anamı severim.

Diyor. çevresindekileri güldürüyor. Ne desin doğrusunu söylüyor, başka kimi sevsin.

…

Çocuklar her zaman babasının anasının ev halkının yanında olmasını isterler. Yakınlarına düşkündürler. Hep bir aradalar ya ev halkını ararlar eksikliğini hissederler, babası anası kardeşi bir yere gitmeyegörsün, gün sayarlar özlerler.

1950 yılından önce hacca gidilemiyordu, ancak hac için Hicaza gidecek olanlar kaçak gidebiliyorlar. Mevsiminden önce çocuğu çoluğu ile helallaşıp vakitlice Antep’e Malatya’ya gidiliyor, oralarda toplanıyorlar. Fırsatını bulanlar Suriye’ye Irak’a geçip Hicaza gitmeye çalışıyorlar. Bazan çıkılamıyor mesela gidenlerin biri ikisi kurban bayramına onbeş gün kala bitkin yorgun meteliksiz geri geliyorlar. Sınırdan geçemediler hırpalandılar geri gönderildiler. Soranlara ne desinler kem küm ediyorlar. Kimisi durumu kavrar; “Yazık sınırdan geçememiş geri döndürülmüş.”Der, kendini onun yerine koyar, durumuna acır. Kimisi alaya alır; “Adam hacıya gidiyor düşündüğü şeye bak, yaprak sarmasının suyunu özlemiş geri dönmüş gelmiş.” der. Çocukları da şaşkın; babaları gelmesine geldi geldi de işte sevinsinler mi, üzülsünler mi.

Niyet edenlerin çoğu zorlukları da olsa gider gelirler, Hacı olurlar da uzun bir süre de geçer. Allah çocuklarına sabır verir, hediye olarak getirdikleri simli hacı takkesi bir iki tahta oyuncak çocuklara kâfi gelir makbule geçer, sevinirler.

1950 den sonra hac serbest, kara deniz hava yolu ile hac yapılabiliyor. Hacılara bir miktar 200 dolar kadar döviz tahsis ediliyor. bir miktar Türk Lirası da bir şekilde götürülüyor, gerisi erzak torbasında tarhana

kavurma peynir ve birde gazocağı. yemek yapmak çay pişirmek için lazım olur diye. Hac organizasyonu Hac ile ilgisi olmayan Turizm Şirketlerinden; taşaronların iyisi var, esnafı var, usulü ile reklam yapıyorlar aracı koyuyorlar Hacı topluyorlar komisyon alıyorlar.

Hac yolunun tercih edileni meşhuru karayolu; kalabalık eş dost hısım akraba ile hacılar evlerinden alınırlar, dualarla gözyaşları ile uğurlanırlardı. Görürdük çok heyecanlı olurdu. Otobüsler alır götürür önce Mevlana Halilülrahman vs. gezdirir sonra işlemler tamamlandığında sınırdan çıkarır giderlerdi. Hacıya hizmet bir seviyede; her ilin ilçenin hicaz da Delili var, götürüp Deliline teslim edilir. Delilin vekâle diye isimlendirilen evlerinde kalırlar, Mekke Medine derken bir ay içinde dönülürdü. Firmalar acele ederler, otobüslerin bagajları dolu, koltuk araları dolu, yolda ne kadar hudut gümrük varsa konuşup anlaşarak gelirler. Hacı’dan hurma, zemzem, misvak ,koku, öd ağacı, çay, kadife, radyo, teyp birde 1960lı yılların modası Şam’dan Halep’ten balya ile fiatı on adeti kırk lira olan ceket ve paltodan getirilir, eşe dosta giydirilirdi. Çocuklara pilli bebek, tabanca, incik, boncuk getirilir sevindirilirdi. Uçakla vapurla hac yaygın değildi.

1990 lı yıllara kadar Hac gözde büyütülürdü, Türkiye Dış Ticaret Hacmi gündeme gelir, İhracat ne kadarsa İthalat daha fazla ve dış ticaret açık veriyor Üstüne üstlük hac açığı artırıyor diye her yıl basın ağız birliği eder, Kolera haberleri yayınlanırdı . Hac tehlikeye girer, sonra rica minnet açtırılır serbest bırakılır veya o yıl için yasaklanır. daha sonra sadece hava yolu ile hacca izin verildi, zaten kontenjan sınırlı, organizasyon Diyanet İşleri Başkanlığından, hacı bir ay içinde gider gelir, hediyeler artar; hurma ,zemzem, misvak ağırlığını kaybetmiştir. çeşitlenmiştir, gösterişli hesaplı battaniye getirme moda; bir beş değil çuval ile battaniye , yatak örtüsü, hatırlılara ezan okuyan saat, gençlere seyko 5 saat, telefon, pilli tabancalar, kalem süs püs, herkes memnun edilecek te havaalanlarında tartışmalar, kargo yaygın değil, servis otobüsü kasab otobüsleri götürelim diyorlar garanti yok muhatap yok…

2000 yılı ile birlikte hac disiplin altında , her yıl adaylar artıyor kontenjan sınırlı, umre serbest, memuru mes’ulu Diyanet, süre kırk günü geçebiliyor. İş adamları çalışanlar kısa süreli olanını tercih ediyor, umreye gidenlerde artış var. Beş yıldızlı Otel açık büfe standardı hacca umreye yerleşiyor; kargo vs ile hediye meselesi hallediliyor, herkes ne bulursa alıp getiriyor, meseleler bu ise işte birer birer çözülüyor. babası hacıdan gelmiş çocuğa sorarlar :

- Baban Hac’tan sana ne getirdi, söyle bakalım?

Diye, cevap verir:

-Ne getirmedi ki, çok hediye getirdi, saymakla bitmez .

Der ve saymaya başlar;

- Kompütür, Atari, Cep telefonu, Fotoğraf makinesi , Org, Kalem, Dürbün, Termus, Şemsiye, Şu oyuncak, Bu oyuncak .

Diye başlar uzatır, bir başka sefer saydırdıklarında belli başlılardan sonra saymadıklarını sayar, bu defa önce saydıklarını unutur. Beklediler hakkettiler, babası meraklıydı aldı, giderken yazdırdılar siparişleri alındı, cepten aradılar bir iki ilave ettiler aldı, gördüğünü aldı, ucuz buldu aldı, hediye den artan oldu çocuklarına verdi . Ne desin çocuk:

- Ne getirmedi ki, saymakla bitmez.

Diyor, sayamıyor işte…

…

1940 lı yıllar ilçede nüfus onbinin üzerinde üç ilkokul var, birisi üçüncü sınıfa kadar, güzün okul açıldığında öğretmenler mahallelere kayıda çıkıyor. Okulun nâmı var gelip çocuğunun kaydını yaptıran nadir. Halk “çocuklara telkinat yok , ehem mühim yok, benim cici köpeğim hav havı öğretiyorlar.”diyor, okuldan bir şey beklemiyorlar. Okulun öğretmenlerinin dünyası ayrı , çocukları da yokluyorlar. Bayram yılbaşı birşey vesile ediliyor, eğlence davul trampet vuruluyor, yavrukurt müsamere yerli malı etkinlikleri sürüp gidiyor.

Sınıflar kalabalık, sınıflarda ellibeş atmış kişi, kız öğrenci sayısı sınırlı, ancak öğretmenin ehli maaşın bir de hatırlı bir kaç ailenin kızı okula devam ediyor. Her sınıfta ön sırada üç beş öğrenciyi geçmiyor. Okula kızı giden aileler de müteyakkız dikkatli, her şey duyuluyor ya anne dertte aklı çocuğunda. Hafta da altı gün ders cumartesi yarımgün öğleye kadar. Haftanın diğer günleri üç ders öğleden önce ikiders öğleden sonra, öğrenci sabah öğle iki defa okula gidiyor. öğleyin evde karnını doyurup geri okula dönüyor. Evden tembihliyorlar ”Doğru gidin, vaktinde gelin.”diye, öğrencilerin dönüş zamanında kulakları kapıda, bir bekleyiş geldi gelecek can kopukluğu… Gelen çocuğun da şöyle o değilden ağzı aranıyor. “Ne oldu, nasıl oldu bugün mektepte…”diye , kayda değer birşey olursa akşam yemekte konu oluyor baba da ilgileniyor.

Hatırlı ailenin birinin kızı okulda… Günlerden bir cumartesi günü öğleyin kız okuldan dönecek, anne dikkatli bekliyor, kızı bir an önce gelse, kız gecikiyor, saati belli, ortalarda yok. Tam yoklamaya gideyim diye yürürken kapı önünde karşılaşıyorlar. Şimdi geldi de , niye gecikti anlaması lazım. sıkıştırıyor:

-Kız kör olmayasıca niye geç kaldın; sana söylemiyor muyuz vaktinde eve gel, eğlenme oyalanma diye tembih etmiyor muyuz ha.

Deyince, kız bakıyor bunun arkasından küçük büyük bir şey gelecek , itip kakacaklar, hırpalanacak, kendini savunur:

-Ey bugün cumartesi ya bayrak münasibi vardı, herkes benimle çıktı, hem onlar daha yolda ben koştum geldim.

Der. Evden münasib ne oluyor, nasıl oluyor, anası büyük çocuklardan sorup anlıyor; bayrak töreni yapıldığı, sınıfların bayrağın karşısında sıralandığı, istiklal marşı söylendiği, başöğretmenin konuşma yaptığını öğreniyor. Mesele kapanıyor.

…

Balkanlardan gelen göçmenler Anadoluda Bursa ve Adapazarı’nı tercih ediyorlar. Hasbelkader bir başka tarafa yerleşenler, bir yolunu bulup buralara geliyorlar. Bu iki vilayette göçmenlerden oluşan semtler beldeler köyler kurulmuş, bir arada örf ve âdetlerini sürdürüyorlar, yardımlaşıyorlar.

Salı cumartesi Adapazarı’nın pazarı. Alışveriş bu günlerde yoğunluk kazanıyor . Ulaşım müsait , çevreden ihtiyaçları için geliyorlar, işlerini alışverişlerini yapıp dönüyorlar. Böyle bir alışveriş günü muhacirin biri Beldesinden üç oğlu ile şehre geliyor. İşlerini görüyorlar, gidecekler; Çocukların karnı aç, kendisi de alışkın geldiğinde yemek yiyor bir değişiklik oluyor. O gün dört kişiler şimdi çarşı da herhangi bir yere nasıl girsinler, Bildikleri arada sırada uğradıkları mütevazi bir yer var. Köşe bucakta , merdiven altında, lakin adam işi biliyor, eti biliyor. kasapları dolaşıyor bakıyor beğeniyor alıyor. Meraklı malzemeyi seçiyor , usta ocak başında emek çekiyor; tamam bu yemek pişti demeden servisi açmıyor. Kavurması taskebabı ile meşhur. Sonra nohut fasulye mevsim yemeği pilav çorba vs. de var. Müşterisi belli, fiatları mâkul, becerikli sanatı geçiyor, yemekleri de bitiyor.

Muhacir daha nereye gitsin kesesine de uygun, çoçukları oraya götürüyor. Selâm verip ocağa yöneliyor, ustanın hatırını soruyor , yemeklere bakıyor, taskebab ta mis gibi kokuyor. Geçiyor dört kişi bir masaya oturuyorlar , garson ikram olsun diye suyu tazeliyor, ekmeği takviye ediyor, yemek sayacak; babaları inisiyatifi ele alıyor , garsona çocukları gösteriyor, çocuklar karınları aç yutkunuyorlar, büyüğünün boğazını eli ile tutuyor;

- Buraa bir kuru.

diyor, ortancasının boğazını tutuyor;

-Buraa bir kuru.

Diyor,küçüğünün boğazını tutuyor;

-Buraa bir kuru.

Diyor , sıra kendisine geldi; bu defa boğazını eliyle tutuyor ;

- Buraa taskebab.

Diyor, yemekleri bol kepçe , kurulara salça istiyor. Çorba yok, pilav yok, salata yok. onların hepsi evde var, zaten eve gidiyorlar. evin kıymetini bilsinler, evde yiyecek içeçek bol. ev bereketli, burada bir değişiklik olsun, öğrensinler, karınlarını doyursunlar.

Hesap dört porsiyon yemek ve ekmek , hepsi üçbuçuk kuruş ödeyiveriyor hep beraber neşe içinde memnun dönüyorlar.

…

1970 li yıllar İzmir, İzmirli kalender bir adam, oğlunu evlendirecek. Ne yapsın ihtiyaç var, düğün olacak, alınacaklar var, elbise çeyiz … Ev de liste yapar hesabını bilmek istiyor. Gücünün yettiğini alacak. Düğün eşyası satan yerleri dolaşır, şöyle bir iskandil eder anlar. Fiyatlarını uygun gördüğü yerlerle konuşur, biri ikisi bekleriz tenzilat da yaparız derler. Eh hesap kitap netice tamam gibi; kız evine anlatırlar, onlarda uygun görürler. Gün kararlaştırılmış kız evinden üç beş kişi, kendi taraflarından iki üç kişi bir de çoçuklar. Çocuklar çok, çocuklar hüküm sahibi , anaları ile geliyorlar, bir şey de denilmiyor. Sabahleyin erkence konuştukları anlaştıkları Konak’taki mağazaya giderler, düğün eşyasını alırlar, bir iki kalem mağazada bulamadıkları komşu dükkanlardan temin ederler. Paketler poşetler koltuklarının altında eve dönecekler, durak yakın beldelerinin arabalarının güzergahına çıkacaklar, binip gelecekler.

Denizi geçtiler, Mağazadan hesablı aldılar, cebinde biraz parası da kaldı. Bir vasıtaya binecekler gideceklerde; çocuklarda bir huzursuzluk var. simit çörek istiyorlar, acıktık diyorlar. Kız evi ne desin annesi babaannesi çocuklarına simit almak için bakınıyorlar… Bu kaynananın ağırına gidiyor, kız evi bunlar bu gün bize güvendi geldiler , ikram etmek lazım. Bey’ine “Efendi bunlar bugün bizim misafirimiz çocuğa çoluğa bir çorba mı içirsek.” Diyor. Adam ne yapsın; hane halkının dünürlerin hepsi sırtında , karısı da çorba mı içirsek diyor. Yapacak başka bir şey yok. “Eh bir yere girelim bâri.”diye geveliyor. Biraz bir şey arttı cebinde para var da neticesi olur. Ondan emin değil. Yakınlarında bir lokanta var da nasıldır baksak filan derken birisi “Şuraya girelim .”demesin mi; giriyorlar, çocuklar hurra koşup görkemli bir masaya yerleşiyorlar.

Dışarıdan pek bir şey anlaşılmıyor da içerisi debdebe saltanat , tarihi bir kebabçı, İstanbul’un ”Konyalı Lokantası ” gibi anlı şanlı bir yer galiba . Pişman oluyorlar fakat girmiş bulundular, adam artık kendi vahdetinde değil çıkamıyor. Garsonlar koşuyorlar karşılıyorlar koltuk sandalye getirip masaları birleştiriyorlar kadınları çocukları oturtuyorlar, masayı da donatıyorlar. Adam sıkıntılı garsona gidiyor, “biz bu getirip masaya koyduklarınızı istemedik ki. Biz çorba içeçeğiz .”diyorsa da: garson; ”Beyefendi onlar Müessemizin ikramıdır.”Diye cevap veriyor. Adam bu ”Müessesemizin ikramıdır’ ‘ sözünü duyunca pireleniyor, bizden bunu fazlası ile çıkarırlar diye endişesi artıyor .

Garson karşılarında çorba sorar; “Size çorba olarak ne getireyim.” herkes birbirinin yüzüne bakar. Cevab yok; ”Size en iyisi sipesiyal çorba alayım.” der. oturanları sayar şu kadar çorba sipariş eder. Çorbalar gelir herkesin önüne konulur, Çocuklar bir iki kaşık alır karınları doyar bu sefer başka şey isterler. Kız tarafından çorbasını bitirenlere ; yarım ağız Buyurun bir şey yiyin çekinmeyin demek zorunda kalınır. Onlarda anlıyorlar da yine de bir şey daha istemek zorunda kalırlar. Garson da onlara günün yemeğini tavsiye eder. Dünürlerden bir iki kişiye kaynanaya da sipariş edilir. Yemek gelir önlerine konur günün yemeği kenarına garnütür patates pilav sivri biber domates dilimleri konmuş, çok süslü, görünümü şahane… Eh bir kaç kişiye daha isterler. çocuklarda ister. Neyse dünürlerden birisi ”Siz annenizin yemeğinden yiyin bakayım.”Der sert çıkar, bu sefer tatlı isterler, ipin ucu kaçtı çocuklara bir iki tatlı gelir. Kadınlara size de tatlı alalım falan denir, bir iki tatlı daha gelir . Hesap yükünü tuttu, Efendi kayınvalide dertte neden sonra kendilerine gelip hesabı istiyebiliyorlar.

Çorba sipesiyal şu kadar adet dışarıdaki kebabtan pahalı, günün yemeği şu kadar adet çorbadan pahalı, tatlı şu kadar, sonra servis KDV ilave hesap ortaya çıkar; ”Şu kadar.”derler. Hesap kabarık Adamın cebindeki paranın iki üç misli, Kız evi çevresinde adam ne desin , karısına işaret eder, beraber hesap için kasaya giderler, Kadına çaktırmadan :

- Hanım hesap şu kadar dediler biliyorsun, cebimde şu kadar var, sen farkettirme kolundaki bilezikleri sıyır şimdi bana ver, bakalım sonra ne ederiz.

Der, kadın kolundaki bilezikleri çıkarıp verir. Kasada anlatırlar, kasadaki adam “Tabii hay hay. “der; garsonun biri ile adamı yakın bir sarrafa gönderirler bilezikleri satar gelirler, hesabı öderler.

Rahatlarda bu sefer aklında dünürler. İnşallah anlamamışlardır, karısına fısıldar:

- Bilezikler gitti de inşallah dünürler farketmemiştir.

Der. Evdeki hesap çarşıya uyacaktı, bir adım ileri gidemediler, çocuklar acıktıklarını hissettiler simit istediler bir arıza çıktı, pahalıya mal oldu hepsi bu. Eve gelirler, kız tarafını evlerine uğurlarlar, oturur bu sefer daha dikkatli hesap yaparlar, tedbir alırlar neticede düğünde gününde zamanında kazasız yapılır.

Muhasebe

admin — Tue, 15 Jun 2010 13:43:04 +0000

Akıl terazi göz mizan, muhasebenin aslı esası bu. ölçü tartı bedel denge onlar da lazım. Denge para birimindendir hesap denge ile neticelendirilir. İşlemler dikkatle muhasebeleştirilir. Muhasebe herkesi ilgilendirir, insanlar dünyanın neresinde olursa olsunlar bir tarafı ile hesabcıdırlar, çevresini gözler değerlendirir sonuç çıkarırlar. Bir kesimin hesabı menfaata dayalılıdır bir yere kadardır muhasebesini madde planında yapar. Bir kesim hesabına ahireti de katarlar.

Devlet muhasebeyi bilir başka birşey bilmez, kendi kurallarını koymuştur, herkesin bu kurallara uymasını ister. Hesapsız iş yapmaktan korkar , önce bütçe hazırlar sonra bütçesine göre harcama yapar. Ehem var mühim var, maaş ödeyecek yatırım yapacak , sosyal devlet ya her işi kendisine görev edinmiş, gelir lazım. Gelirin başında vergi var. Vergilerin önemlilerinden biri gelir vergisi. Devlet vergi alacak ya; ticari sinai zirai faaliyetleri mercek altında tutuyor vergilendiriyor, bu bakımdan kişilerin kurum ve kuruluşların ticari faaliyetlerinin muhasebe ile tesbitini ister, kaydı esas alır. Mal ve hizmetlerde yıllık ciroya bakar. Bir seviyenin altında kalanlar götürü vergi verirler. İkinci grup bu seviyeyi geçenlerdir işletme defterine tabidirler, Büyük ölçekli kuruluşlar bilanço esasına göre defter tutarlar. Defter tutanlardan kârları nisbetinde vergi alınır. Denetim Defderdarlık ve Mal Müdürlükleri tarafından yapılır, muhasebe kayıtlarının usulüne göre yapılıp yapılmadığı Kontrolör Müfettiş ve Hesap Uzmanları tarafından denetlenir.

1950li yıllarda artık büyük şehirlerdeki ticari sınai kuruluşların tüccarın esnafın bir muhasebesi veya muhasebecisi vardır. Yüksek Ticaret. ticaret lisesi, lise, ortaokul şehirlerde, şehirde mezunlar devreye girmişlerdir. Ayrıca büyük şehirlerde lüzum hissedilmiş Muhasebe kursları açılmış muhasebe elemanı yetiştiriliyor. İlçelerdeki esnaf bu hususta garib. Defterlerini bir bilene havale edebiliyor . o yıllarda ilçelerde ilkokuldan başkası yok, küçük esnaf evvela deftere girmemeye bakıyor da sınır belli, Maliye deftere girdin diyor, deftere giriyor dört işlemi bilen aklı hesaba erenler var… Birilerine tutturuyor. Defter tutanlar bir süre sonra kendilerini muhasebeci buluyorlar. Tuttukları deftere ceza gelmedi, işlemleri geçerli oldu. Sonra bir görevleri de var, Maliyeye gelecek denetciyi olup biteni takip; onu da yaptılar. Kayıt nizamı on gün, ha işte bunlar nasıl her on günde defteri işleyebilsin , esnafın yanına bile sokulamıyorlar, o karını borcunu düşünüyor. Esnaf muhasebeci ise defter tutacaksa tutsun , yılsonunda gelsin Müfettiş gelecekmiş gelsin, nihayet defter tutacak ele ayağa dolaşmasın, diyor… Ele ayağa dolaşmadan defter tutan cantadan yetişme bu muhasebecilerin aldıkları ücret, yıllık küçük bir bedel, rayiç öyle onu veriyorlar fazla vermiyorlar. Esnafın kârı ne zaten verdiği üçbuçuk kuruş, fakat o da gözünde büyüyor.

1950den sonra ticaretin olağanüstü gelişmesi ile ile birlikte ilçelerde muhasebeci eksikliği hissedildi; hali vakti yerinde olanlar , işinin işletmesinin cirosu bir seviyeyi geçenlerin biri ikisi büyük şehirlerdeki muhasebe kursuna oğlunu adamını gönderip muhasebeci ettiler. Geldi dükkanlarına oturdular muhasebeci oldular. Defterlerini tuttular. İlçe esnafı için de umut oldular. Bunlar büyükşehir görmüş hâzâ muhasebeci ya esnaf çevresini aldı, bir iki bir şey öğrendiler, kendilerine cesaret geldi. Çarşı kendi defterini kendi tutmağa başladı. Muhasebeciden de akıl alıyorlar. bu sefer Maliye’yi takip görevi esnafa düştü, maliye defterleri mi isteyecek; sigara paketini - tercihen yenice- yedekleyen esnaf gece müsait bir yerde toplanıyor. çay kahve sigara:

-Yak bakalım, yak bakalım.

Defterler işletme defteri, sıra ile hepsi ikmal ediliyor. gecenin köründe “Teşekkür ederiz, sağol.” faslından sonra dağılıyorlar. Yarın Maliye defteri isterse artık istesin. Danışman muhasebeciye ücret verilmez, o da almaz. Ayıptır bunlar esnaf yüzyüze bakacaklar.

Muhasebe literatürüne göre basit işlemlerde ideal muhasebe işletme sahibinin kontrolündeki tek kasalı uygulamadır. Alınan mal bedeli kasadan ödenir , satış bedeli nakittir kasaya girer, sermaye bellidir. Kayıt tutulmaz, dönem sonu kasa ve mal sayımı ile kar zarar ortaya çıkar. Kayıt olmadığından bu tür uygulamaya izin verilmez.

Tek kasalı diğer bir uygulama Kayseri uygulamasıdır. Siz Kayserili Hayri Ağa’yı bilmezsiniz. Ben de bilmem, Sümerbank’ta anlatılır. Hayri Ağa sümerbank iplik dokuma fabrikasında işçilik yapmış, sonra parası imkanı olmuş, az çok bilgisi var gözüne de kestirmiş, parayı da basmış, fabrika kurmuş. Başına geçmiş işletiyor. Kasası tek kasa veznedarı da yok. Muhasebeci var kasa kendisinde… Şatış bedelini alıyor kasasına koyuyor, hammadde malzeme ne alındı ise kasasından ödüyor, işcilerin maaşlarını kendisi elden veriyor. Cebine paraları dolduruyor Muhasebeden listesini alıyor, işçiyi karşısına sıraya sokuyor, diziliyorlar. Herkes parasını patrondan alıyor. Hayri Ağa her sabah saat yedide fabrika kapısında, geç gelenleri içeri sokmuyor. O zaman Çalışma Bakanı Ecevit sendikayı yaygınlaştırmak için çalışıyor ya; zamanında gelmeyen geç kalan işçiye :

-Senin ücretini Ecevit versin .

Diyor geri gönderiyor.

Muhasebenin tadını ise Valilik Muhasebe-i hususiye memurları çıkarıyorlar. Lisede velim orada görevliydi. Genellikle üst katta büyük bir salonda bulunan muhasebe memurları defterler üzerinde çalışır dururlardı, kollarında siyah kolluklar önlerinde beylik hesab makinaları ile devamlı iş uğraş içinde olurlardı. Mizan tutacak, hesaplar ayrı ayrı mizandaki rakam ile tutturulacak, iş uğraş bu. Bir yerde tutarsızlık tesbit edildiğinde , hadi bakalım yevmiye defteri taranacak, çıkmazsa evveliyatına inilecek, makbuz dekont ne varsa ;

- Cilt tamam, varak tamam, hesab tamam, bedel tamam.

Tek tek çek edilip öteki cilde geçerler. bir kuruşluk farklılık olsa muhasebecinin görevi yekunü tutturmaktır. Peşine düşerler ”Kuruş avcısıdır.” bulur tuttururlar, soluğu o zaman alırlar.

Muhasebeciler esas İstanbulda . Piyasanın defterlerini onlar tutuyorlar. Büroları işhanlarının ikinci üçüncü katında, bürolarındaki kabiliyetli yardımcılarına ve Defderdarlıktaki çevrelerine göre tercih ediliyorlar. İşleri büyük kendileri namlı , aralarında meşhurlar var kulüp başkanları var. Bunlardan biri de Salamon, yahudi tüccarların defterini tutuyor, bürosunda işi bilen uygulamacılar var, Defterdarlıkta tanınıyor, işi de başından aşkın, musevi tüccarın musevi esnafın defteri onda, üstüne üstlük bizi rahatlatıyor diye Sultanhamamdaki dükkanlarda tercih ediyorlar. Sirkecide yedek parçacı hemşerim o da defteri ona vermiş. Muhasebeciyiz ya soruyoruz:

- Halit Ağa dünya kadar muhasebeci var bula bula onu mu buldun .

Diyoruz hesabını yapmış:

-Olsun, siz bana karışmayın, ben defteri düşünmüyorum. Çocuklar ne isterse götürüyorlar , defter tutuluyor.

Diyor. memnun.

Bir diğer hemşeri hesabı… Adamlar çarşıda esnaf Konya’da karşılaşıyorlar; birisi kasap kamyoneti ile gelmiş mal teslim etmiş dönecek, Diğeri Doğramacı malzeme almış götürecek. Selam kelam, dönüyormusun dönüyorum. Malzemeleri götürüver demiş; getirmişler. Kasap “Kira bedelini ver,” demiş, öteki “Ne vereyim” beriki mesela ”Konya kirası dörtyüz sen üçyüz ver.” demiş, öteki “Sen boş gelecektin yüz al.” demiş anlaşamamışlar. Bir zaman geçmiş kapak kaldıran yok, biri istemiyor diğeri vermiyor. Birgün bir cenaze ilânı; borçlu sizlere ömür öldüğü ilân ediliyor. Kasap başkasının dükkanında ilânatı duyuyor,

- Benim para da gitti.

Diyor. çevresindekilere anlatıyor, dinliyenlerden birisi:

- Senin para gitmez sadıç . Bu adamı sıkıntılı bir yere alırlar, seni bekler ne zaman varır anlaşırsın , o zaman selamete çıkar.

Ben böyle duydum. Dedi ya , varacak bulacak anlaşacak iş uzayacak, çekinmiş:

-Ne diye beni bekleyecek “Bir at ile bir devemi.” benden yana helal olsun demiş, kapatmış.

Bir de fi tarihinin muhasebesi var. Satıcının biri, namlı ve müşterisi kalabalık bir güz panayırına küplerle pekmez getirmiş, Çevre halkı toplanmış ceplerinde paraları ihtiyaçlarını satın alacaklar, açılış yapılıyor konuşmalar dua… Sonra sıra alışverişe geliyor, müşteriler satıcıların çevresini alıyorlar, pekmez getirmiş ya en fazla rağbet pekmeze, küpler sıra sıra dizilmiş, herkes acele ediyor. ellerinde kapları 5 kilo 8 kilo istiyorlar. Satıcı küpün birisini açmış müşterinin kabını almış dolduracak, kepçesini küpe daldırmış tam müşterinin kabına boşaltacak birisi ”Pekmezinde ki nedir bir yumak katı birşey görüyorum.” demiş, satıcı şöyle bir bakmış gözucu ile fare ölüsü, pekmezin içinde ölmüş ve şişmiş. Kritik durum, müşteri daha farkında değil, hemen bir hesap mizan tamam; karar veriyor. Fareyi kepçeden farkettirmeden alıyor, kuyruğunu avucunda gizleyib herkese gösterip ağzına götürüyor curk yutuyor. Bozuntuya vermiyor, diyor ki:

- Buna kudret balı derler, kırk küpte bir çıkar, herkese de nasip olmaz.

İşine bakıyor müşterinin kabını dolduruyor. öteki kabı istiyor, kısa sürede pekmezi bitiriyor.

Satıcı yıldırım gibi hesap yaptı. Asrımızda da iş işlem hesap hızlandı. 1962 yılında Akademi 3. sınıfı olarak Merkez Bankasının Karaköy Bankalar caddesindeki Bilgi İşlemli Muhasebe Birimine gittik. Alt katta bir salon delgi makinalarını dizmişler her masada memure, ana bellek başka bölümde hem büyük hem korunuyor. o günün bilgi işlem teknolojisi para ile satılmıyor kira ile tutuluyor. bilgiler kartlara delinerek giriliyor, bize de birer delinmiş kart verdiler, hatıra olsun diye bakıyoruz. Sorduk “Yani bu delikler şimdi tarihi numarayı, hesab adını borç tutarını alacak tutarını mı gösteriyor.” dedik. “Hayır hoşgeldiniz yazılı .” dediler. Karşı duvara da “Düşün” diye büyük bir levha asılmış. Bu nedir dedik, “Ne düşünürseniz biz onu sizinle konuşarak uygulamaya alırız. Boyutlarına bakmayız, bir proğram yaparız işleme alırız, bir katkı da sağlarız .” dediler Biz muhasebeye aşinayız ya olabilir dedik, hak verdik.

Hesab mizan muhasebe bunlar kayıt tesbitle mümkün. Hesablaşma günümüzde yeni boyutlar da kazandı. Ses kayıt cihazı yirminci asrın ortalarında piyasaya çıktı. Almanyadan gelen grundıg marka büyük makaralı teypler yıl yıl küçüle küçüle bilgisayara telefona girdi kayboldu. Cep telefonu yirminci asrın sonunda yaygınlaştı, yeni özellikler kazandı konferans görüntü kamera ilave edildi. Televizyonda yayın şu kadar kanala çıktı yerli yabancı keşmekeş başladı , evde kaç kişi varsa herkesin izlediği ayrı, ne yapsınlar artık herkesin iyi kötü birer televizyonları oldu. İnternet cadı kazanı herşey iyi kötü elinin altında …

İnsan yine bildiğimiz insan, karşılaştığı çok şey var, bildiği var bilmediği var. Olmazsa olmazları bildiği halde içinde yapamadıkları var, gönlü gözü kulağı meşğul, kapılmış gidiyor , kendine gelmesi lazım. Şimdi artık her zamandan çok hesap mizan gerekiyor.

İnanışımıza göre: Dünya kurulduğundan beri herkese sağına soluna gözcü tahsis edilmiş. Yaptığını tesbit edip kayda alıyorlar. Herkesin defteri tutuluyor. Bu defter ahiret gününde sahibini yayınlanmış olarak karşılayacak. İşte bu bilgi işlem ise, bu ses kaydı, görüntü kaydı ise, yeni değil ki Adem Aleyhisselamdan beri var. Kainat böyle bir kabiliyete sahip. Tesbit edilen bilgiyi otomatik olarak yerlerine taşıyor , kaybetmiyor.

Hal böyle iken, zaman elimizden uçup gitmekte iken, biz karşılaştığımız bir çok meseleyi aklı selimle değil alışkanlıklarımızla halletmeye çalışırken, biz galiba biraz kayıtsız davranıyoruz. Düşünmüyoruz…

Halbuki aklın görevi ihtimalleri hesaplamaktır.

Esnaf

admin — Sun, 16 May 2010 16:13:23 +0000

Kırlangıc uçarken iniyor çıkıyor yön değiştiriyor çizgisi belli değil ya ; demişler: “Mübarek denk uçamıyorsun, ağır ol kâmil ol, bir istikametin olsun, acele etme panikleme…” Demiş ki: “Uçmasına denk uçuyorum da bakıyorum karşıdan bela geliyor, ne yapayım iniyorum çıkıyorum belanın altından üstünden kaçıyorum veya börtü böcek önüme kısmetim çıkıyor peşine düşüyorum.” Hâni ortalık süt liman olsa o uçacak biz seyredeceğiz.

1950 yılı öncesinde çarşının erbabı vardır. Çarşı esnafın ağaların kafası çalışanlarındır. Esnaf seviye sahibi, esnaflık hizmet makamı, bunlar görev yüklenmişler vatandaşın hizmetindeler, ihtiyaçlarını temine uğraşıyorlar. Sermaye emek bilgi beceri ortaya koymuşlar, yer edinmişler dükkan sergi açmışlar, tezgah kurmuşlar. işyerlerini hizmete açık tutuyorlar , oturuyor vaziyet ediyorlar. Esnaf Ahi Teşkilatının murisi, müşteriyi karşılıyor, ihtiyacını öğreniyor, malını gösteriyor hizmetini görüyor, parası yoksa veresiye veriyor, alacağını alamaz ise vazgeçiyor… O yıllarda yokluk kıtlık da var, halkı esnafı zor duruma sokmuş… Esnaf çarşıda gözönünde ya , Devlet Belediye üzerine çullanmışlar “Sorma ver.” diyorlar. Herkes parayı onların elinde görüyor ya, para kadar kötü bir şey yok. Hırsız hâin de görüyor umutlanıyor. Kime neyi anlatacaksın , parayı nasıl yerinde zamanında kullanacaksın… Çoluk çocuk var karışır, hısım akraba var umar, Fakir fıkara var verilecek verilemez, akıldaneler var. bilecenler var, nefis var, şeytan var; hepsi bir tarafa çekiyor… Esnaf şaşkın parayı nasıl doğru dürüst kullanacak, fesat nifak da var. Esnafın başı belada , bela ki ne bela…

Adam seyyar esnaf , haftada birkaç pazara gidiyor, anası salı günü ölmüş sizlere ömür, techiz tekfin defin taziye pazarın birine gidememiş:

-Anamın öldüğünü aramam, Emirdağ pazarını kaçırdım.

Diyor. Anası öldü rahmetlinin üzerinde çok ta hakkı vardı. Yani şimdi bu söylenecek şey mi, bu söylenmez de güz pazarıydı, iş oluyordu, ihtiyacı vardı nakit umuyordu, borcu derdi var, pazara gidecekti gidemedi, üzüldü ne yapsın ağzından çıkıverdi…. Emirdağının doksan küsur köyü var, köylü iniyor, esnaf geliyor diye yerli de alışverişini salı günü yapıyor, hepsi çarşıda esnafın çevresindeler, dükkanlar dolup taşıyor, sergileri müşteri bastırıyor. paraları avucunda pazarlık eden de yok, ağzının ikrarı… İş oluyor maksat hasıl oluyor, Esnaf gitti malı parasız pulsuz aldı geldi açık hesap , ödenmesi namusun ikmal edilmesi , sözün yerine getirilmesi lazım. Salı günü gidemedi şimdi ne olacak; alacak istese alacakla borç ödenmez. Müşteri zaten nazlı, diyeceği de belli:

- Biz borcumuzu biliriz. Efendi kaygısız ol, ağrımaz yerine yat, senin ki seni bulur.

Evde çoluğa çocuğa biraz iktisat edin dese , anaları başta:

-Tamamda , çocuklara üst baş alınacak giyecekleri kalmadı yok , eskidi bize bezden pazenden biraz alıver de diktirelim.

Diyor, iktisat umuyorsun ihtiyaç çıkarıyor.

Eş dost şurada burada rastlıyor, selam kelam, işi önünde biliyorlar, dostlar bunlar alışverişte görüyorlar ya ; Konuşuyor:

-Sadıcım malını ye, malını yemezsen yerler.

Ne demek istediği belli değil, esnaf ne yapsın konuyu değiştirir, birşeyler anlatır ağzını tutar , iltifat eder ikram eder, havasını alır.

Okula giden oğlu da daralmış, demekki evde konuşuluyor, baban alamıyor edemiyor diye… Duyuyor:

-Baba sen para kazanmasını bilmiyorsun, beşe mi veriyorsun yediye ver. dokuza ver. azcık fazlaya sat zengin olalım.

Diyor , sıkılmışlar demek ki. Ne yapsın kasaptan her hafta et alınıyor, ayda iki ayda böyle zamanlarda eve tavuk gönderiliyor, avlu da kümeste biraz bakılacak sonra usul böyle çocuğun eline bir bıçak kapıya çıkar, yoldan geçen birine “Emmi şunu kesiver.” denilir, hiç kimse itiraz etmez . Kesip eline verirler. sonra yolunur ateşte tüyleri ütülenir, o günlerde artık yumurta yapmayan tavuktan başkası kesilmezdi, anaç kesilir eti iki üç kilo gelir. kuşhane denir tavuğu o tencereye koyarlar kapağı hamurlanır, düdüklü tencere oluyor bu, ateşin üzerinde üç dört saat pişirilir. Akşam sofraya gelir. Tavuk dediğine değer, sofra kalabalık yemek lezzetli, derisi de kapışılır ancak yeter. Duruma göre çorba pilav takviye edilir, evdekilerin havaları alınır. bakın haydi işte kazanıyoruz yiyoruz…

Bir de kışın soğuklar başladığında bir defaya mahsus hindi faslı vardır. Hindi para eden eden birşey değil iki tavuk fiyatına, yemeği çorbası arabaşısı yapılır. Muhabbeti de olur, Evin babası da yemekte temenni ettiğini dile getirir:

-Borç korkulacak birşey değil karşılığı var da, bana yardıncı olun borcu bitireyim size gelecek sene iki hindi alayım, sırt sırta yatıralım.

Derde dediği ile kalır. Borç bitmez seneye yine bir hindi gelir.

Çarşı ve pazarlarda marttan ağustosa işler durgunlaşır, yeni mahsul harman beklenir. Bu dönemde de esnaf dükkanı sergiyi yine bekler ne yapsın, esnafın ayağı kırık gerek derler oturur pinekler, gelenlere yakınlık gösterir ilgilenir ikram eder, dostlar alışverişte görsün ister. geleni baştacı eder. Gelmesini istemediği kimselerde vardır. Bu defa meşgul görünür, yaramaz kimseleri yanaştırmaz, yüz vermez, ters konuşur, uzaklaştırır. Bu işlerin kesat olduğu ara dönemde biraz cemiyetçilik memleket meseleleri , particilik kulis ağır basar.

İşte bizim bir tanıdık esnaf şakacı, bu ara dönemde memleketine gelirdi görürdük. Gazeteden radyodan haberleri takip eder, kulislerle memleket meseleleri ile ilgilenir, bir şey ummaksızın katılırdı. Kendisinin önce Dikbıyığın arkası çadırlı pazar kamyonu ile çevre pazarlarını takip ettiği yüklerin üstünde tozlu yollarda gidip gelirken birilerine takılıp, arkadaşlarını neşelendirdiği anlatılır. Sonra bakmış bu iş bir yere kadar, oysa bölgeyi pazarları tanıyor birikimli, Akşehir Yunak köylerindeki müşterilerine yönelmiş, müşterisi olan bir hatırlının köyünde bir odaya inmiş, bir ardiye tutmuş, bir de at arabası kiralamış işini kurmuş. Arabacı götürüyor getiriyor yardım ediyor, çevre köyleri sıraya koyuyor hizmet veriyorlar. netice var kargaşa yok. Bir dönem oralarda alışveriş yapıyor, manifatura tuhafiye ayakkabı. Yılbaşından sonra işler kesilince arabacı malı getiriveriyor, memlekette evi yeri var emniyete alıyor. Sora seveni çok ne yapsın senin kapı benim kapı geziyor. Dükkanlarda handa kahvede bir dönem muhabbet sürüyor.

Yine bir sene muhabbet sürerken ticaret odası seçimlerine raslıyor , esnaf seçimle meşgul bu efendi böyle şeyleri seviyor, biri ikisi tutturuyor “Biz seni başkan yapacağız.” Diyorlar, “Yahu benden başkan olur mu?” diyor. “Olur.” diyorlar. zaten küçük esnaf çoğunlukta , tüccar onlardan destek alırsa başkan olabiliyor, herkes te başkanlığın tadını almış, başkanlığı ile kalıyor cekici bir tarafı yok, derken bizim şakacı esnaf gercekten Ticaret Odası Başkanı oluyor. Bu defa esnaf arkadaşları tutturuyorlar, “Başkan oldun böyle olmaz senin elbise yaptırman lazım” şundan olsun bundan olsun rengi şöyle olsun, fişek gibi giyin şura git, bura git, kulübe git. Amiri memuru dolaş, ses getir şeçtiler ya, şimdi kumanda ediyorlar. Hasılı velkelam ne yapsın bir elbise diktiriyor , idare ile gül gibi geçinip giden adam elbise borcunu ödemekte güçlük çekiyor, borcu ödüyor, bu defa ağır geliyor yakınıyor… İşlerin açılması ile birlikte başkanlık elbisesini evde askısına asıyor, doğru köye… Ticaret Odasının katibi var odacısı var.sorana bekleyin belki gelir diyorlar.

Esnafın hepsinin böyle müsait dönemi olmuyor, onlar ancak ailesine tatil yaptırabiliyor. Çoluk çocuk başlarında bir büyükle kaplıcaya en fazla bir hafta gidiyorlar esnaf pazar gün dükkan sergi yok ya, o gün gidenlere katılabiliyor… Kaplıca biri açık üç havuz, su sıcak gök turna gibi akıp çıkıp gidiyor, dinlenmeye gelenler 58 derece suda havuz başında aslan ağzından çıkan çullap gibi suyun içinde romatizma siyatik dert atıyorlar, hastalık bağışıklık mı kazanıyor nedir gelecek sene yine tedavi istiyor. Kalınacak kırk kadar oda, sekizi bir oda mutfak mükellef sayılıyor, hatırlılara… girişte büyük bir ahır ve ortada hamamlar arasında çadır kurulabilecek yerler, yaz günü çadırlar yaygıdan kilimden ve çadır direği evden getirilen ağac sırık vs. Mescit yok girişte ortada bir kahve buzdolabı yok elektrik yok gece gaz lambası ile aydınlanılıyor, sabaha kadar kahvenin direğinde lüks yakılıyor. Kaplıcanın simgesi bu. Soğuk su ilerideki çeşmeden geliyor, mesafe iki km. Her sabah kahveye Sultandağından hayvanla çuval içinde kar geliyor. En fazla sürüm yapan karlı gazoz , şöyle bardağın ağzıyle gelen kardan yarıya kadar kazınıp üzerine 25 cl şişeden gazoz ilave ediliyor. 15 kuruş fakat değiyor. Kaplıcada adamlar üzerinde pijamaları, başlarında sekizköşe kasketleri , koltuklarının altında bohçaları olduğu halde, önce hamama sonra kahveye gidiyorlar , iskambil domine oynuyor, muhabbet ediyor tatil yapıyorlar.

Esnafın birde pazar günü hafta tatili var. Zaten zabıta dirlik vermiyor. Dükkanlar kapalı yine açan açıyor oturuyor yarım kepenk, çoğunluk pazar günü biraz uyur, geç kalkar saat on’dan sonra tatil kıyafetiyle evden çıkar elinde sepet hale kasaba gider, harç görür eve teslim eder, sonra kahveye kahveden camiye . Öğle namazını müteakip vaaz proğramı vardır kalabalık içinde onu dinler çıkarlar. Hazırlık varsa et pide fırına veya nerede ise oraya gider yerler. sonra kış ise yine kahveye yaz ise bir tarafa yürüyüş yapılır, ekin gezmeye araziye çıkılır. İkindiden sonra hamama gidilir, sabah harc görüldü ya akşam hamamdan yutkunarak eve dönülür… Tatil mühürlenir.

Onpara

admin — Sun, 02 May 2010 15:24:21 +0000

1940lı yıllarda kapalı ekonomi hüküm sürmektedir. Kapalı ekonominin görünür özelliği ihtiyacın önemli bölümünün mahallen karşılanmasıdır. Çarşıya pazara bağımlılık sınırlıdır. Daraltılmış piyasa tetbirli hareket etmektedir. Esnaf arasında “On paralık kına al, onu sat gine al.” kuralı geçerlidir. Bir kuruş kırk para, on para kuruşun dörtte biri… Para birimi Türk Lirası, lira yaklaşık 7.2 gram altına tekabül ediyor, altın lira Osmanlı’dan beri Reşat, Aziz, Hamit olarak piyasada; Cumhuriyetle birlikte “Cumhuriyet Altını” adını almış. Liranın as katları kuruş ve para; bir lira yüz kuruş, bir kuruş kırk para…

2010 yılı başlarında Cumhuriyet Altını 350 TL seviyesinde, bu hesaptan o günkü kuruş 3.5 TLye onpara 0.90 TL ye eşit oluyor. TL den atılan altı sıfırın ilavesi ile onparanın 2010 yılı değeri eski TL ile 900.000 TLyi bulmaktadır.

O devirde esnafın dükkanında çeşit olarak bulunduracağı kına miktarı mesela bir veya iki kilo ise bu paraya onparaya alınabiliyor. Kına geçer akçe , o yılların insanlarının kadınının erkeğinin ihtiyacı ilacı; sabah akşam alıyorlar. Esnaf satıyor bitiriyor, hemen yenisini koyuyor. Burada stok kontrol esası öne çıkarılıyor. Günümüzde parası olan satıcı olsun tüketici olsun indirim ve kampanyalar da stoku tercih etmekte , ancak işletme esaslarına göre stok için % 30 a varan maliyet hesaplanmakta olduğunu bilmemektedir. Bunun külfet olduğunu o günün esnafının kavradığı anlaşılmaktadır.

O yıllarda birim fiatlar onpara, birkuruş, yüzpara… İhtiyaç maddelerinin çoğu bahçeden tarladan, avludaki inekten tavuktan , evin kilerinden… Ev ekonomisi esaslarına göre mevcutlardan birazda yardımlaşarak herkes bir şekilde ihtiyacını gideriyor şükür ediyor. Paraya fazla bir ihtiyaç kalmıyor, çünkü para yok … Cebinde beş kuruşu olan çarşıya giderken cebini beş kere yokluyor, para yerinde duruyor mu diye bakıyor, ne yapsın ihtiyaç için gidiyor paraya bir zarar gelirse telafisi güç oluyor…

Onparanın esas işlevini helvacı dükkanlarında gördüğü anlatılıyor. Aşçı dükkanı var da nisbeten pahalı olduğundan itibar eden yok. Rağbet helvacılara… Köylü kentli işçi pazarlı pazarsız öğleyin akşamleyin dükkanları doldururlar. Terazi kefeleri üzerinde daraları olduğu halde iner kalkar durur. Tezgahtarlar pratiktir, müşterinin istediği gıda maddelerini kağıt külahla metal tabakla tartıp verirler, bunlar beşparalık onparalık onbeşparalık tahin pekmez helva zeytin tulumpeyniri tereyağ sucuk vs. dir, birde gevrek pişkin pazarekmeği (pide) … Vatandaş bunlarla birkaç kuruşa karnını tıkabasa doyurabiliyor.

Onpara beşkuruş birlira değeri gittikçe büyüyor ; birlira büyük para, Yol Vergisi hane başına bir lira iki lira… ödeyen var da Fakat ödeyemiyen çok, bulsa ödeyecek, bulamıyor ödeyemiyor . Müeyyidesi hapis cezası . İlçenin nüfusu onbin ayrıca elliye yakın köy, hapishane de üçbuçuk kişi var . Harbin yokluğun tesiri ve ahlaki altyapının etkin olması ile suç işleme oranı asgari seviyede. Cinayet olsun trafik kazası olsun nadirattan, ölümlü birşey olmayagörsün gazete manşet atıyor, nasıl aksettirildi ise haber yayılıyor, falan aşık filan aşık olay için destan çıkarıyorlar; pazarlarda teganni ile okunarak satılıyor. . Hapishanelerde adam yok. amma yol vergisi hapishaneleri dolduruyor. Arkası geliyor tarihi bir cami hapishane yapılıyor. cami büyük içi dolu. Vergiyi ödeyemeyenler doldurmuş. Onparayı onparanın üzerine koyabilse, beş onkuruş ellikuruş bir lira yapabilse kurtulacaklar. Bulamıyorlar, hapishaneden çıkamıyorlar, çocuk çoluk perişan oluyor.

1940lı yılların sonlarına doğru onpara daha tedavüldedir ne var ki ağır ağır ortadan kalkar gibidir. artık çarşı pazar onparaya itibar etmez olurlar. Fakat 1948 yılında biz çocuklar onparayı arama ile bulabilirdik. bulduğumuzda heyecanla çeşme arardık, suyu circir az akan, müşterisi az olan, kadınların uğramadığı, tenha çeşme… çünkü uğraşılacak, çeşme taşında su ile onparayı sürterek parlatır, doğru tenekeciye götürür yüzük yaptırırdık. Tenekeciler bu işi severlerdi, yapmakta olduğu ibrik musluk kandil neyse işi bırakır; göstermelik bir ölçü alır , havya kızgın lehim hazır. Tel bulur kıvırır, lehim dokundurur, şöyle bir evirir çevirir… bu kalite kontrol oluyor, beğenmezse bir kısa işlem daha . sonra verir beş kuruş alırdı…

Artık kuruş yüzpara işe yaramıyordu da, yine de üstüne başına dikkat etmeye başlayan, ne olduysa burnunu havaya kaldıran kasılan tiplere :

-Anlaşılan cebinde onparası var, ayakları yere değmiyor.

Denilirdi…

Mecburi Hizmet

admin — Thu, 09 Jul 2009 00:28:08 +0000

Evin önü avlu. Çocuklar avluda vakit öldürüyorlür. Akşama bir saat var. Evde bir ihtiyaç zuhur etmiş. Bir şey alınacak. Adam titiz. Akşam eksik bir şey olsun istemez. Söylenir…
Annenin dört oğlu iki kızı var. Görmüş geçirmiş. Hali vakti yerinde. Diplomat. Kasaba aksanı ile konuşur fakat lafını sözünü bilir. İhtiyaç var ya, anneleri:
- Biriniz çarşıya gitsin, domates getirsin.
demiş. Oğlanların hepsi hemen eve girmişler. Peştahtalarına oturmuşlar. “Dersimiz var” demişler. Çalışmaya başlamışlar.
Anne kilerden sepeti almış, parayı hazırlamış. Büyük oğlana:
- Çabuk git, yolda eğlenme, domates al gel, akşam oluyor..
demiş. Büyük oğlunun yarınki yazılı sınavından, yetiştirilecek ödevden filan bahsettiğini görünce, usulca:
- Bu mecburi hizmat, şark hizmatı…
demiş, kaldırmış, hizmete göndermiş.